Fransa- İsviçre sınırında bulunan CERN’de yerin 80 metre altında 27 kilometre uzunluğunda ki LHC (Large Hadron Collider=Büyük Çarpışma) adı verilen deneyde bilim adamları evrenin oluşumuna neden olan big bang yani büyük patlamayı laboratuar ortamında yeniden yaratacak. Bu deney için 5 büyük dedektör kullanılıyor. Bunlar; ATLAS, CMS, LHCb, ALICE, TOTEM. Bu dedektörlerin temel ilkesi parçacığın bıraktığı izi kullanarak bir maddenin içinden geçişini görebilmek. Bu iz maddenin cinsine bağlı olarakda artıp azalabilir, ayrıca izin farklı yönlerini kullanmakda mümkün.

İlk deney 10 Eylül 2008 de en düşük enerjide çalıştırılmıştı ve 9 gün sonra yani 19 Eylül de bu büyük makinede ki iki mıknatıs arasındaki hatalı elektrik bağlantısı nedeniyle aşırı soğutulmuş helyum gazı sızdığı belirtilip kapatılmıştı. Bu teknik arızanın onarılma sürecinden sonra 20 Kasım 2009 da LHC halkasında ki protonlar her iki yönde de döndürüldü. 16 aralık 2009 da LHC çalışmalarına  tekrar ara verildi. 30 mart da tekrar başlandı. Mart-Nisan aylarında LHC de protonların 3.5 TeV (Trilyon elektron Volt ) enerjilerine ulaşması hedefleniyor ve kütle merkezine ulaşılacak 7 TeV enerjilerle gözlenecek olaylarla planlanan proğrama uygulanmaya başlanacak . Higgs parçacığı için yani biz bunu daha çok Dan Brown  sayesinde ”Tanrı parçacığı” olarak biliyoruz elde etmek için 14 TeV’lik enerjiye ihtiyaç duyuluyor ve iki senenin sonunda bu hedefe gelinilmesi planlanılıyor.

Kısaca deneyi anlatacak olursak; atom çekirdeğinde ki protonlar çok yüksek enerjiyle çarpıştırılacak. LHC ‘ de protonlar, tünelin çevresinede yerleştirilen süper iletken mıknatıs parçaları tarafından yönlendirilecek. Böylece zıt yönlerde düşen proton ışını üretilecek. Peki LHC de çarpıştırılan ve çarpışmalardan çıkan parçacıkları betimlemek için kullanılan ”yüksek enerjili parçack” ne demek birazda buna değinelim. Işık hariç, doğada görebildiğimiz tüm parçacıkların kütlesi var. Kinetik enerjisi kütle enerjisinden yüksek olan parçacıklara yüksek enerjili parçacık diyoruz. Mesela LHHC tam kapasite de çalıştığında LHC içinde çarpıştırılacak prptonların kinetik enerjisinin yaklasşık 7000 katına ulaşacak. Yüksek enerjili parçacıkları gözlemlemek bizlere çarpışma esnasında yaşanan ve büyük patlama’nın ilk anlarında yaşanmış bir enerji yoğunluğunda fizik kurallarının nasıl olduğu hakkında bilgi verecek.

Birazda bu deneyle ilgili  sürekli sorulan düşünülen sorulara geçelim. Mesela çoğumuz karadelik oluşur mu gibi soruları duymuşuzdur veya sürekli arızalar çıkıyor sürekli ara veriliyor acaba deney başarısız mı gibi… Bu konuda CERN’ ün Genel Müdürü olan Rolf Dieter Heuer’ in Bilim Teknik dergisine verdigi röportajlarını sizinle paylaşmak istedim. ” Karadelik bir yıldız kalıntısı: Büyük kütleli bir yıldızın çok küçük bir hacme sıkıştırılmış halı. Tabi kütle yoğunluğu çok yüksek o kadar yüksek ki çevresindeki herşeyi içine çekiyor. Unutmayın ki kütlesi çok çok yüksek. Bu karadelik tarifi makrokozmozda ki karadelik tarifi. Mikrokozmoza gelince, burada mini bir karadelikden bahsediyoruz. Model aynı karadelik modeli, ama bu karadelik atomaltı bir parçacık gibi, hemen sonra bozunuyor. Makro ve mikro karadelikler tamamen farklı cisimler. Malesef aynı ad ile anılıyorlar. Mini karadelikler oluşturabilecek miyiz? bilmiyorum. Üç uzay boyutunda mı yaşıyoruz yoksa daha çok uzay boyutunun olduğu bir yerde miyiz? Mini karadelikler ancak ve ancak üçten fazla uzay boyutu varsa oluşabilir. Bunu olasılıklar dışında tutmuyorum.”

Peki hızlandırıcıda ki problemler için ne demiş bşrde ona bakalım ”Çalışma hayatında bir yılın yorgunluğunu atmak ve toparlanmak için bir kaç hafta dinlenmeye ihtşyaç duyuyoruz değil mi ? Hızlandırıcılar için de  bu geçerli. Dünya’nın heryerinde ki parçacık hızlandırıcılar yılın belli bir bölümünde , 7-8 ay gibi bir sürede çalışır, 4-5 ay çalışmaz. Bu normal bir süreç. Bakım yapmak, bazı testleri gerçekleştirmek, değiştirilmesi gereken parçalar varsa değiştirmek, kullanılan malzemeleri temizlemek gibi işlemler bu süreçte yapılıyor. Büyük Hadron çarpıştırıcısı mıknatısların mutlak sıfırın 1.9 derece üstünde, -271C derece sıcaklıkta olduğu durumda çalışıyor. Makinenin bakımından önce makineyi normal sıcaklığa kadar ısıtmamız gerekiyor. Sonrasında çalıştırmak için tekrar -271 C dereceye soğutmak. Sadece ısıtıp soğutmak iki ay alıyor. Bu durumda yedi ay çalıştır, beş ay kapa, yedi ay çalıştır beş ay kapa uygun değil. Bunun yerine iki yıl çalıştırıp bir yıl kapamak daha etkili. Sonuçta aynı süre, ama daha iyi bir dağılım. ”

Profesör Heuer’ in açıklamalarının doğru olup olmadığını deney sonuçlandığı zaman anlayacağız. Kim bilir, belki de dünyanın en büyük yalanının sonu geliyordur.